खोड्पे (बैतडी)

३० असार, २०८३

नेपाली समाजमा धर्म र संस्कृतिका नाममा जकडिएको जातीय विभेद र कुरीतिलाई चिर्न बैतडीका एक उच्च ओहोदाका पण्डितले उदाहरणीय अभियान चलाइरहेका छन्। जिल्लाको प्रसिद्ध श्री वनारसीधाम विश्वनाथ ज्योतिर्लिङ्गका मूल पुजारी एवं राजज्योतिषी पण्डित गणेशप्रसाद पन्त विगत २७ वर्षदेखि दलित बस्तीहरूमा पुगेर वैदिक विधिपूर्वक कर्मकाण्ड गराउँदै सामाजिक रूपान्तरणको महाअभियानमा होमिएका हुन्।

धार्मिक अगुवाहरू नै सामाजिक विभेदको पर्खाल भत्काउन अघि सर्नुपर्छ भन्ने मान्यताका साथ पाटन नगरपालिका–८, खोड्पे जसुलीखालीका पण्डित पन्तले दलित समुदायमा विवाह, व्रतबन्धदेखि पुराणवाचनलगायतका कार्यहरू निर्धक्क गर्दै आएका छन्।
२७ वर्षको धार्मिक यात्रा: हजारौँ अनुष्ठान र शिल्पी समुदायको सम्मान

पण्डित पन्तले दलित बस्तीमा पुगेर सनातन वैदिक परम्पराअनुसार हालसम्म ४११ भन्दा बढी प्रकारका धार्मिक कर्मकाण्ड सम्पन्न गरिसकेका छन्। उनको यो अभियान केवल सांकेतिक मात्र छैन, संख्यात्मक रूपमा पनि निकै बृहत् छ।

उनले दलित समुदायका घर-आँगनमा पुगेर गरेका धार्मिक कार्यहरूको फेरिस्त यस्तो छ:

महापुराण र यज्ञ: ३८ वटा सप्ताह, २४ वटा शिवपुराण, २९७ वटा लघुरुद्राभिषेक र १८९ वटा महारुद्राभिषेक।

संस्कार र अनुष्ठान: ३,९११ वटा न्वारन, ५६७ वटा व्रतबन्ध तथा विवाह, ७२२ वटा सत्यनारायण पूजा र ६२२ ग्रह शान्ति।

पितृ कार्य र अन्य पाठ: ५५ त्रिपिण्डी श्राद्ध, ७९ गरुड पुराण, ७११ पार्वण श्राद्ध, ९३४ एकोदिष्ट श्राद्ध, ३९ शतचण्डी र ६२ अखण्ड रामायण।

धार्मिक रूपमा कसैलाई पनि बञ्चित गरिनुहुन्न भन्ने मान्यता राख्ने पन्तले हालसम्म दमाईँ, कामी, बादी, पोणे र कुमालसहित १६ सय ९३ जना शिल्पी समुदायका पुरुषहरूलाई विधिपूर्वक जनैधारण गराएका छन् भने ४११ दलित महिलाहरूलाई दुधागो दोरक (धार्मिक धागो) धारण गराएर संस्कारित बनाएका छन्।
समानताको मूल्य: ५७५ पुर्ख्यौली यजमानको बहिष्कार र सामाजिक पीडा

कुनै पनि सामाजिक क्रान्ति सहज हुँदैन भन्ने उदाहरण पण्डित पन्तले भोगेको भोगाइले पुष्टि गर्छ। दलित बस्तीमा गएर पूजापाठ गर्ने, उनीहरूको हातको पानी चल्ने बनाउने र घरमै बसेर भोजन ग्रहण गर्ने गरेपछि परम्परावादी गैरदलित समुदाय उनीसँग रुष्ट बन्यो।

परिणामस्वरूप, बुवा-बाजेका पालादेखि जोडिएका ५ सय ७५ घर पुर्ख्यौली यजमानहरूले उनलाई पुरोहितबाट हटाए (यजमान छुटे)। परम्परा भत्काएको भन्दै उनलाई सामाजिक सञ्जालमार्फत तुच्छ गालीगलौज र मानसिक तनाव समेत दिइयो। तर, पन्त विचलित भएनन्। “मलाई सामाजिक सञ्जालमा जतिसुकै गाली गरिए पनि म आफ्नो धर्म र मानवताको कर्मबाट पछि हट्ने छैन,” दृढताका साथ उनी भन्छन्।

“धर्मशास्त्रमा दुई जात मात्र हुन्छन्: महिला र पुरुष”

पण्डित पन्तका अनुसार वेद वा कुनै पनि प्राचीन हिन्दु धर्मग्रन्थले जातीय वा लैङ्गिक आधारमा विभेदको परिकल्पना गरेका छैनन्। “धर्मशास्त्रका आधारमा संसारमा महिला र पुरुष गरी दुई मात्र जात हुन्छन्, अन्य जात मानिसले बनाएका हुन्। मनुस्मृति जस्ता विभेदकारी ग्रन्थहरूमा रहेका पुराना कुराहरू अब परिमार्जन र संशोधन हुनुपर्छ,” उनी तर्क गर्छन्।

सुदूरपश्चिममा अझै पनि व्याप्त छाउपडी प्रथा र चिहान घाटमा समेत हुने जातीय विभेद कानुन विपरित र अमानवीय रहेको भन्दै उनले दलित समुदायभित्रै रहेको आन्तरिक विभेद (एक जातले अर्को जातको पानी नचलाउने प्रथा) को पनि कडा विरोध गरेका छन्।

अथर्ववेद र शिल्पकारको विज्ञान

समाजमा सन्ध्या पूजा गर्दा कतिपयले अथर्ववेदको निन्दा गर्दै ‘यो दलितको वेद हो’ भनी भुइँमा पानी खसाल्ने गलत परम्परा रहेकोमा पन्तको तीव्र आपत्ति छ। उनी भन्छन्, “अथर्ववेद त विज्ञानको वेद हो। आज संसारमा जुन मोबाइल, रेडियो, टिभी, गाडी र हवाईजहाज बनेका छन्, ती सबै अथर्ववेदकै ज्ञान र शिल्पको जगमा बनेका हुन्। हामी ती वस्तु उपभोग गर्ने, तर तिनै वस्तु निर्माण गर्ने शिल्पकार (दलित) लाई चाहिँ विभेद गर्ने? यो कुरीति तुरुन्त हट्नुपर्छ।”
भावी संकल्प र समावेशी धर्मको आह्वान

प्राचीन दैवज्ञ त्रिकालदर्शी, शास्त्रार्थकेसरी, याज्ञीकसम्राट, अग्निहोत्री एवं शुक्लयजुर्वेदाचार्य जस्ता उपाधिबाट विभूषित वास्तुविद पञ्चाङ्गकार पण्डित गणेशप्रसाद पन्तको अबको लक्ष्य प्रत्येक हिन्दुको घरमा वेद, पुराण, शालिग्राम, तुलसीको मठ र पाञ्चायन देवताको मन्दिर स्थापना गराउने रहेको छ।

सबै धार्मिक क्षेत्रहरूमा सबैका लागि समावेशी पूजा-पाठ हुनुपर्ने वकालत गर्दै उनले यस सामाजिक र धार्मिक सुधारको अभियानमा जोडिन वा धार्मिक कार्यका लागि आफूलाई सिधै मोबाइल नम्बर ९८६०२७८१०० मा सम्पर्क गर्न आग्रह गरेका छन्। उनको यो कदमले सुदूरपश्चिम मात्र नभई समग्र देशकै सनातन धर्म र सामाजिक सद्भावमा एक नयाँ र प्रगतिशील आयाम थपेको छ।